Qoruqlarımız nə üçün cəmiyyətdən təcrid edilir?

Qoruqlarımız nə üçün cəmiyyətdən təcrid edilir?
 

Vahid Məhərrəmli: "Qorunan ərazidə ilk növbədə mütəxəssislərin işləməsi üçün şərait yaradılmalıdır,
hazırda biz bilmirik o qoruqlarda, yasaqlıqlarda milli parklarda vəziyyət necədir"

 Ölkəmizin ərazisində çoxlu sayda yasaqlıqlar, qoruqlar milli parklar var. Hər il həm dövlət büdcəsindən, həm qrantlar hesabına bu ərazilərdə müəyyən işlər aparılır. Ərazilər genişləndirilir, bitki heyvanat aləminin qorunması, iqlim dəyişkənliyinə qarşı immunitetin artırılması istiqamədində tədbirlər görülür. Bu yazıda təbiət olaraq qorunan ərazilərimizə - qoruq, yasaqlıq milli parklarımıza yanaşmadan söhbət açacağıq.

Əvvəlcə yuxarıda sadalanan üç anlayış arasındakı fərqə aydınlıq gətirək. Milli parklar xüsusi ekoloji, tarixi, estetik digər əhəmiyyət daşıyan təbiət komplekslərinin yerləşdiyi təbiəti mühafizə, maarifçilik, elmi, mədəni, ekoturizm məqsədləri üçün istifadə olan elmi tədqiqat idarələri statusuna malik ərazilərdir. Təbiət qoruqları səciyyəvi nadir təbiət komplekslərini obyektlərini təbii vəziyyətində qoruyub saxlamaq, təbiət proseslərinin hadisələrinin gedişini öyrənmək məqsədilə yaradılan təbiət mühafizə elmi tədqiqat idarələri statusuna malik olan ərazilərdir. Dövlət təbiət qoruqlarında xüsusi mühafizənin vacib elementi olan ümumi tədbirlərdən başqa, turizm, xüsusi icazə olmadan qoruqların ərazisində olmağı qadağan edir. Dövlət təbiət yasaqlıqları təbiət komplekslərinin ya onların komponentlərinin qorunması ya bərpası, habelə ekoloji tarazlığın saxlanması üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan ərazilərdir. Dövlət təbiət yasaqlıqları torpaq mülkiyyətçilərindən, istifadəçilərindən icarəçilərindən torpaq sahələri alınmadan qanunvericiliklə müəyyən edilən qaydada onların torpaq sahələrində təşkil edilə bilər

Ölkəmizdə doqquz milli park, on üç dövlət təbiət qoruğu, on doqquz dövlət təbiət yasaqlığı mövcuddur. Burada yaşı 100-dən yuxarı 2083 ağac, 37 geoloji paleontoloji obyektlər 15 min hektar endemik qiymətli meşə növü sahələri var. Azərbaycanda xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin sahəsi 594939,1 hektardır ya ümumi ərazinin 7%-ni təşkil edir. Bununla yanaşı Qobustan dövlət tarixi-bədii qoruğu Bakı Dənizkənarı Milli Park (ərazisi 80 hektar) fəaliyyət göstərirlər.

Dövlət başçısının təbii sərvətlərin mühafizəsinə inkişafına dair tələblərin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar xüsusi mühafizə olunan təbiət əraziləri şəbəkəsinin həmin ərazidəki bioloji müxtəlifliyin qorunması sahəsində ardıcıl, məqsədyönlü intensiv aparılır. Artıq Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin müvafiq sərəncamları ilə Türyançay Dövlət Təbiət Qoruğu, Pirqulu Dövlət Təbiət Qoruğu, İsmayıllı Dövlət Təbiət Qoruğu, Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruğu İlisu Dövlət Təbiət Qoruğu əraziləri 36,6 min ha. genişləndirilib həmin qoruqların ümumi sahəsi 70,7 min ha çatdırılıb. Naxçıvan MR-da Ordubad Milli Parkı (12131 ha.) Şahbuz Dövlət Təbiət Qoruğu (3139 ha.) var. Eləcə ölkəmizdə Şirvan Milli Parkı (54374 ha.), -göl Milli Parkı (17924 ha.), Hirkan Milli Parkı (21435 ha.), Altıağac Milli Parkı (11035 ha.), Abşeron Milli Parkı (784 ha.), Eldar Şamı Dövlət Təbiət Qoruğu (1686 ha.), Qax rayonunda Qax dövlət təbiət yasaqlığı (36836 ha.) yaradılıb.

Təbiət qoruqlarının yaradılması inkişaf etdirilməsinin dünyada bir fəlsəfəsi var. Kiçik ərazilərdə yaradılan "vəhşi təbiət" bir tərəfdən genişləndirilərək daha geniş ərazilərdə  biomüxtəlifliyin qorunmasına töhfə verir, eyni zamanda əhalini öz yaşadığı regionda belə bir şəraitin yaradılmasına stimullaşdırır maarifləndirir. Buna  həm MDB məkanında, həm Avropa ölkələrindən kifayət qədər örnəklər gətirmək mümkündür. Son yüz il ərzində Almaniya ərazisində büdcədən vəsait ayırmadan - yalnız əhalinin maarifləndirilməsi hesabına meşə massivinin sahəsi 40 faizə qədər artırılıb. Əhalinin maarifləndirilməsi hesabına bir tərəfdən meşələrin qırılmasının qarşısı alınıb, digər tərəfdən isə meşələrin əhəmiyyətini anlayan əhali bacardıqca daha çox ağac əkməyə başlayıb. Ötən əsrin 60- illərində Almaniyada "ildə hərəyə bir ağac əkək" şüarı altında ağacəkmə kampaniyaları keçirilib. İndi Almaniya meşələrində ağaclarda adam adları yazılan dəmir "birka"lara tez-tez rast gəlinir. Həmin "birka"ların üzərinə həkk edilən ad, məhz həmin ağacı əkən almanların adlarıdır. Lakin biz öz ölkəmizdə meşə örtüyünün artırılmasına bu qədər ehtiyac olmasın rəğmən nəyə görə cəmiyyətdən analoji reaksiyanı müşahidə edə bilmirik? Bəli, almanlarla bizim fərqimiz yalnız şüurumuzdadır, onlar maariflənir, inkişaf edib, biz isə bu barədə cəmiyyətə ümumi sözlərdən başqa heç bir mesaj verə bilməmişik, maarifləndirmə işini günün tələbləri səviyyəsində qurmağı bacarmırıq. Əhalidə gərəkən şüur yetkinliyinə nail ola bilmədiyimiz üçün milli parkları, qoruq yasaqlıqları vətəndaşlarımızın üzünə qapatmışıq. Bu gün biz yalnız Dənizkənarı Bulvar Milli Parkına maneəsiz daxil ola bilirik, yerdə qalan səkkiz milli park sıravi vətəndaşların, hətta bir sıra vətəndaş cəmiyyəti üzvlərinin, o cümlədən mütəxəssislərin üzünə bağlanıb. Bu da bir sıra problemlərin yaranmasına yol açır. İlk  növbədə, həmin qorunan sahələrdə, yəni, ölkənin 7 faizlik ərazisində nələrin baş verdiyindən cəmiyyət rəsmən xəbərsizdir. Biz yalnız mətbuatda sosial şəbəkələrdə yayılan şayiələr doğrulan informasiyalarda məlumat ala bilirik. Məsələn, bu ilin mart ayında Qax Dövlət Təbiət Yasaqlığının Acınohur düzündə ərəb turistlərin nadir quş növlərini ovlaması, bir ətraf mühit mühafizəsi üzrə fəalın tapıntısı oldu. O da təsadüfən bu barədə xəbər tutub həmin əraziyə səfər edib, hər şeyi gözləri ilə görüb. Lakin qorunan ərazilərə müəyyən qadağalar çərçivəsində əhali maneəsiz buraxılsaydi, oranı ziyarət edənlər həm vətəndaş nəzarətini həyata keçirə bilərdi. İnsanların gözü önündə isə ərəblər bu vəhşiliyə əl atmağa cəsarət etməzdilər.

Ətraf mühit kənd təsərrüfatı üzrə mütəxəssis Vahid Məhərrəmli ilə söhbətimiz zamanı ekspert bildirdi ki, yasaqlıqlar, qoruqlar milli parklar müxtəlif vasitələrlə qorunmalıdır, amma bu qorunma o anlama gəlmir ki, biz qorunan əraziləri cəmiyyətdən təcrid etməliyik: "Xeyir, tamamilə əksinə aparılmalıdır. Qorunan ərazidə ilk növbədə mütəxəssislərin işləməsi üçün şərait yaradılmalıdır, hazırda biz bilmirik, o qoruqlarda, yasaqlıqlar milli parklarda vəziyyət necədir. Bəlkə doğurdan da, təbiətə - floraya faunaya yüksək səviyyədə qulluq edilir, bəlkə əksinə, hər şey baxımsızdır. Bunu aydınlaşdırmaq üçün vətəndaş cəmiyyəti üzvlərinin qorunan ərazilərə daxil olmaq, orada müşahidələr aparmaq imkanları olmalıdır. Digər bir tərəfdən, qoruqların inkişaf etdirilməsində, təbiətlə davranış qaydalarının bütün cəmiyyətlə paylaşılması baxımından vətəndaş cəmiyyətinin dəstəyi vacibdir. Sadə vətəndaşlar qorunan ərazilərə ona görə girə bilməlidir ki, dövlət bülcəsi hesabına orada yaradılan şəraitdən, yetişən meyvə giləmeyvədən yararlana bilsin. Azərbaycan vətəndaşı dövlət büdcəsi hesabına yaradılan füsünkar təbiətdən niyə həzz ala bilməsin, niyə mevə giləmeyvələrin dadına baxmasın? Bu, həm vətəndaşlar üçün bir maarifləndirmə işi ola bilər ki, gəlib, görçünlər, nümunə götürsünlər, bəlkə kiminsə öz ərazisində belə bir şəraiti yaratmaq imkanı var, həvəsi biz oyadaq, qoy belə qoruq, yasaqlıq parklarımızın sayı artsın, ərazisi genişləndirilsin.

Əldə edilən qeyri-rəsmi, amma inandırıcı məlumatlara ( məsələn, ərəblərin nadir quşları ovlaması kimi) əsasən sözügedən qoruq, yasaqlıq milli parklarda vəziyyət heç ürəkaçan deyil. Birincisi, qorunan ərazilərə xidmət üçün ayrılan vəsaitlər korrupsiyanın yeminə çevrilir, bu səbəbdən qorunan ərazilər baxımsız qalır. İkincisi, pis-yaxşı yaradılan şəraitdən, yalnız məmurlar bəhrələnə bilir - gedib o ərazilərdə istirahət edir, meyvə giləmeyvələrindən yığır, suyundan içir, yeri gələndə qoşalüləsini götürüb ov da edir. Lakin onlara "qaşın üstə gözün var", deyən belə yoxdur. Vətəndaşları bu ərazilərə buraxılmasının qadağan edilməsini vacib edən əsas amil elə budur. Mən bir rus zabitlə söhbətləşəndə dedi ki, mən Gəncədə olmuşam, zabit kimi buraxılışım olduğundan Göy-gölə getmişəm, orda yaxşı kabab çəkdik. Sonra isə məndən təəccüblə soruşdu ki, bəs sizin əhalini nəyə görə Göy-gölə buraxmırlar? Suala cavab tapa bilmədim - bu gün həmin sovetlər dönəminin ənənələri yaşamaqdadır. Məmurlara onların əziz-xələflərinə, qonaqlarına ölkənin bütün qorunan ərazilərinə girmək, orada durna, ayı digər nadir heyvanları ovlamaq olar, lakin sıravi vətəndaşa həmin ərazilərə girmək qadağandır".

Ekspert vurğuladı ki, artıq 40 ilə yaxındır ki, ölkə ərazisində iqlim dəyişkənliyi özünü çılpaq şəkildə göstərir bu iqlim dəyişkənliyi ölkənin qorunan ərazilərinə təsrsiz ötüşmür. V. Məhərrəmli təbiətə təsir edən amillər sırasında su qıtlığının yaranmasını xüsusi vurğulayaraq qeyd etdi ki, yasaqlıq, qoruq parklar 30 il əvvəl təbiət ümüdinə lazım olan suyu yağıntılar yaz daşqınları zamanı ala bilirdi: İndi isə artıq dağlara ya qar yağmır, yada məhdud şəkildə qar düşür. Bu səbəbdən həm yağıntıların miqdarı azalıb, həm çay daşqınları azalıb - ona görə qorunan ərazilərdə su qıtlığı floraya faunaya ciddi ziyan vurur. Bu təsirlərin aradan qaldırılması üçün süni suvarmanın təşkil edilməsi çox vacibdir".

Sonda yekun olaraq, yuxarıdakı müzakirələrdən belə nəticə çıxarmaq olar ki, əhali arasında ətraf mühitin mühafizəsi istiqamətdə ciddi marifləndirmə işi apardıqdan sonra tədricən qoruq, yasaqlıq milli parkları insanların üzünə açmaq olar. İnsanlar həm qorunan ərazilərdə yaradılan şəraitdən bəhrələnsin, həm orada vətəndaş nəzarətini həyata keçirsin. Yəni qorunan ərazilərdə görülən işlər gözəgörünən olsun, ayrılan vəsaitin xərclənməsi şəffaflaşsın vətəndaşlar qoruqlarda yadadılan şəraitdən nümunə götürə bilsin.

 

Paralelin
Araşdırma Qrupu

 Yazı  Azərbaycan
Respublikası Medianın İnkişafı
Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunub

0.57578301429749