Pandemiya ətraf muhitin təmizlənməsi üçün bir fürsət oldu

Pandemiya ətraf muhitin təmizlənməsi üçün bir fürsət oldu
 

Çin kömür enerjisindən istifadəyə son qoymasına məcbur edilə bilər

 Ataların məsəlidir, deyirlər hər zərərdə bir xeyir, hər xeyirdə isə bir zərər var. Həyat təcrübəsi göstərir ki, bu doğrudan da belədir. Küçədə rastlaşdığın adi vətəndaşa sual versək ki, ilyarımdır bütün dünyanın başını qatan, iqtisadiyyatını çökdürən, insanları işsiz qoyan, psixoloji sarsıntılar yaşadan COVİD-19 pandemiyasının nəyəsə xeyiri var? Birmənalı cavab verəcəklər ki, pandemiyanın zərərindən başqa heç bir xeyiri yoxdur. Amma qədər qəribə səslənsə , koronavirus pandemiyasının bəşəriyyətə böyük bir töhfəsi oldu. Düzdür, dünya geridə qoyduğu ilyarım müddət ərzində beş trilyon dollardan çox maddi ziyana düşdü, amma bununla yanaşı ətraf mühitin təmizlənməsi baxımından pandemiya bir fürsət kimi qiymətləndirilə bilər.

Belə ki, pandemiyanın yayılmasında sosial zəncirin qırılması məqsədi ilə tətbiq edilən karantin, sərtləşdirilmiş karantin fövqaladə vəziyyət rejimləri zamanı iqtisadiyyat donduruldu. Bu "donuqluq" səbəbi ilə atmosferə hər gün atılan milyonlarla kubmetr karbonun digər ağır qazların, milyon tonlarla zəhərli tullantıların ağır metalların, davamlı birləşmələrin atılması prosesi dayandırıldı. Hansı ki, dünyada bu cür tormuzlanmanın baş verməsini heç kim təsəvvürünə belə, gətirmirdi.

2020-ci ilin mart ayında Avropada havanın orta temperaturu 2010-cu ilə nisbətdə təxminən 3 dərəcə yüksək oldu. Qonşu Rusiya Ukraynanın bəzi bölgələrində daha ekstremal göstəricilər müşahidə edildi. Mart ayında Kiyevdə havanın temperaturu bu ayın orta göstəricisindən 6-7 dərəcə yüksək idi. Moskvada isə bu göstərici 9 dərəcəyə qədər yüksəldi. Bununla da artıq şərqi qərbi Sibir düzənliklərində torpağın qar altında qalma müddəti 8-9 aydan 6 aya endi. Son on ildə qlobal iqlim dəyişkənliyi daha sürətlə inkişaf edir, istiləşmə daha çox nəzərə çarpır. Son 30 il ərzində Yer kürəsinin qütblərində (Arktika Antarktidada) toplanan buzlaq ehtiyatlarının 20 faizə qədər əriyib. Ötən ilin mart ayı Arktika buzlaqlarının vəziyyətini qiymətləndirmək üçün əlverişli bir dönəm oldu. Ona görə ki, bu dövrdə dənizin buz örtüyü ən yüksək səviyyədə olur. Lakin son iyirmi il ərzində burada buz örtüyünün azalması müşahidə olunur. Belə ki, ötən ilin əvvəlinə olan statistikaya əsasən Arktikada buz örtüyünün qalınlığı  gözləniləndən 6-7 faiz az olub. Qütbdə buzlaqların belə sürətlə əriməsi isə sel daşqınların çoxalması, dənizlərdə dünya okeanlarında suyun səviyyəsinin artmasına səbəb olur ki, bu da bir tərəfdən sel daşqının, digər tərəfdən isə sürüşmə subasmaların gətirdiyi fəlakətlər deməkdir.

Eyni zamanda, buzlaqların sürətlə əriməsi, subarktika iqlim qurşağında yerləşən daim donmuş vəziyyətdə olan zonaların azalmasına bu iqlim qurşağına uyğunlaşan fauna floranın sıradan çıxmasına gətirib çıxarır. Məsələn, istidən Finlandiya Yeni Zellandiya sahillərinə tapınan morjlar, mamontlar ayılar, məhz qlobal istiləşmənin qurmanları sayılırlar. Çünki həmin heyvarlar istiləşən iqlimə heç cür uyğunlaşa bilmir, az müddət yaşadıqdan sonra tələf olurlar.

Amerikanın Kolumbiya Universiteti mütəxəssislərinin araşdırmalarına görə, 2020-ci ilin mart ayında Nyu-Yorkda nəqliyyatın hərəkətinin səviyyəsi ötən illə müqayisədə 35, karbonmonoksit tullantıları 50 faiz azalıb. 2020-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 2021-ci ilin yanvar ayında peyk görüntülərinə əsasən Şimali İtaliya, İspaniya İngiltərə üzərində azot dioksid tullantılarının (40 faizə qədər) azaldığı müşahidə olunub. Mərkəzi Şərqi Avropa ölkələrində bu göstərici bir qədər az olsa da, həmin ərazilərdə sözügedən atmosfer tullantılarının azalması müşahidə edilib. Dünya sənayesinin mərkəzləşdiyi mərkəzi şərqi Avropa ölkələrində hər il ətraf mühitin çirklənməsinin qarşısını almaq məqsədi ilə 500 milyard avro civarında, təxminən bir trilyon dollar vəsait xərclənir, amma bununla belə ötən illər ərzində atmosferdə azot dioksid tullantılarının beş faiz belə azalmasına nail olunduğu təsdiqlənməyib. Lakin pandemiyanın yaratdığı şərait Avropa atmosferinə azot dioksid tullantılarının atılma səviyyəsini 40-24 faiz azalda bilib. Mərkəzi şərqi Avropada çirklənmənin daha ləng azalmasına səbəb bu regionun dənizlərdən dünya okeanlarından bir qədər aralı yerləşməsidir. İspaniya, İtalya Britaniya isə bu baxımdan daha səmərəli mövqelərdə yerləşir. Son ilyarım dövr ərzində Birləşmiş Ərəb Əmirliyi Səudiyyə Ərəbstanında belə, müsbətə doğru iqlim dəyişikliyi müşahidə edilməkdədir. Quraqlıq səhra iqliminə malik olan Ərəbstan yarmadasında son bir ildə yağıntının miqdarı 20 faiz çoxalıb.

2021-ci ilin fevral ayında Çində atmosferə atılan (CO 2) karbon-2 oksid qaz tullantıları əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 25 faiz azalıb, (NH 3) amonyak tullantılarının səviyyəsi isə 37 faiz aşağı düşüb. Bütün bu dəyişikliklər, tullantıların azalması sənaye istehsalının dayandırılması, elektrik istehlakının azalması nəqliyyat hərəkətinin intensivliyinin minimuma endirilməsi ilə bağlıdır. Dünya iqtisadiyyatında - əsasən sənaye istehsalında kömür istehlakının bu səviyyədə azaldılması bir il davam edərsə, o zaman alimlər havanın keyfiyyətinə görə ölənlərin sayının 50-100 min nəfərə qədər azalacağını proqnozlaşdırır. Bu göstəricilər COVID-19-dan ölənlərin sayı ilə müqayisə edilə biləcək bir rəqəmdir.

Dünyanın ətraf mühit təbii sərvətlərin mühafizə mərkəzinin analitikləri iddia edir ki, bu ilin yanvar ayının sonundan etibarən Çində hər ay havaya atılan karbon-2 oksid tullantılarının həcmi 2019-cu ilin eyni dövrünə nisbətən 25 faiz azalıb. Alimlərin hesablamalarına görə bu temp daha bir il saxlanıla bilərsə, istixana qazı tullantıları üzrə dünya lideri olan Çində bir il ərzində yaranan tullantıların miqdarı bir neçə faiz azala bilər. Bu, iqtisadiyyatın inkişafını iqlim dəyişikliyinə nəzarət etməyə üstünlük verən inkişaf etməkdə olan bir ölkə üçün kiçik simvolik enişdir. Çünki Çin beynəlxalq iqlim siyasətində iştirak etsə , tullantıların mütləq azaldılması onların artımının qarşısının alınması üçün heç bir tədbir görmür.

Bununla belə, koronavirus dönəmində böyük şəhərlərin küçələrində havanın təmizliyi daha çox hiss edilir. Elm adamları da etiraf edirlər ki, koronavirusun yayılmasının bir neçə ayı ərzində sənaye nəqliyyat vasitələrindən zərərli azot dioksidi (NO2) karbonmonoksit (CO) tullantılarının  atmosferə buraxılması faktları azalıb. Bu təcrübə Çin üçün daha önəmli bir dərs oldu. Dünya ekoloji birliklərinin tələblərinə tabe olmayan Pekin əyani olaraq gördü ki, zərərli qazların havaya atılması ilə müşahidə edilən istehsal sahələrinin ixtisar edilməsi, o cümlədən, kömür enerjisindən istifadənin azaldılması, ətraf mühitin qorunması yolunda əsas addımlardan biri birincisidir.

Dünyada baş verən təmizlənmə prosesindən Azərbaycan da kənarda qalmadı. Xəzər dənizinin sahilində yerləşən paytaxt Bakının atmosferində ciddi dəyişikliklər baş verdi. Havanın təmizliyi karantin rejiminin elə ilk aylarında hiss edilməyə başladı. Bunu tənəffüs yolları xəstəliklərindən əziyyət çəkən paytaxt sakinləri daha çox hiss etdilər. Rəsmi məlumatlara görə, son bir ildə Abşeron yarmadasında havanın çirklənmə səviyyəsi iki bənd azalaraq normaya yaxınlaşıb.

Bununla yanaşı, sadə vətəndaşlar da müşahidə edə bilər ki, son bir ildə fəsillərin fərqlənməsində nəzərəçarpacaq dərəcədə irəliləyiş var. Bir il əvvəl Bakıda yaz payız fəsilləri demək olar ki, hiss edilmirdi, il yalnız yay qış fəslindən ibarət olurdu. Yandırıcı istilər dayanandan bir neçə gün sonra şaxtalar düşürdü. Yəni Abşeron yarmadasının iqlimi kontinentallaşmaya doğru gedirdi. Lakin ötən ilin payızı bu ilin yaz fəsli nəzərəçarpacaq dərəcədə özünü göstərdi, qış yay fəslindən əlamətlərinə, o cümlədən temperatura görə fərqləndi.

Nəticə olaraq qeyd edək ki, pandemiyanın bütün zərərli cəhətləri ilə bahəm, bu cür səmərəli tərəflərini vurğulayaraq, bu proseslərdən biz bəşəriyyət, ekoloq Yer sakini kimi bir daha ətraf mühit barədə ciddi düşünməliyik. Bu da bir dərs idi, bəlkə doğrudan da istehsal sahələrini ixtisar etməliyik, bəlkə sənayenin kəmiyyətinə deyil, keyfiyyətinə daha çox investisiya yatırmalıyıq? Məsələn, indiyədək qədər dünyanın ekoloji problemləri ilə məşğul olan beynəlxalq qrumlar Çini inandıra bilmirdi ki, sənayedə kömür istehlakını təbii qaz istehlakına dəyişsə bölgənin ekoloji durumunda müsbətə doğru xeyli dəyişikliklər baş verə bilər. Artıq pandemiya bu yöndə bir təcrübə, bir əyani sübut oldu. Çində kömür yanacağı ilə işləyən zavod fabriklərin dayanması Asiya qitəsinin atmosferində zərərli qazların ciddi şəkildə seyrəlməsinə səbəb oldu. Artıq bundan sonra Çin hökumətinin möhtəkirlik etməyə yeri qalmır.

Bütün bunlarla yanaşı, beynəlxalq təşkilatlar, dünya dövlətləri hər bir dünya sakini ətraf mühit probleminə töhfə verməlidir. Hamı bu problemlərin aradan qaldırılması məsələsində bir araya gəlməli, çəkici bir yerə döyməlidir. Yalnız o halda bəşəriyyət xilas ola bilər. Belə olmasa dünya günbəgün  böyük fəlakətlərə doğru sürətlə irəliləyər. Pandemiya göstərdi ki, biz bu sürəti azalda, hətta geriyə, saf həyata dönə bilərik.

 Paralelin
Araşdırma Qrupu

 Yazı  Azərbaycan
Respublikası Medianın İnkişafı
Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunub

0.35331702232361