Ekoloji durumun qida təhlükəsizliyinə təsiri

Ekoloji durumun qida təhlükəsizliyinə təsiri
 

Problemlərin həlli üçün ölkədə ekoloji tarazlıq əldə olunmalıdır

 Hazırda müasir dünyamızın əsas vəzifələrindən biri təbii ehtiyatlardan səmərəli uzun müddət istifadə etmək, ətraf mühiti torpağı çirklənmədən qorumaqla ekosistemdə harmoniyanı qoruyub saxlamaq ekoloji təmiz məhsul istehsal etməkdir. Amma dünyada əhalinin artım tempinin sürətlənməsi səbəbindən, ərzaq məhsullarına artan tələbatın ödənilməsini ekoloji təmiz məhsul istehsalı ilə qarşılamaq mümkün deyil. Buna görə aqrar sahədə sənayeləşmə, aqrokimyəvi maddələrdən qeyri-rasional istifadənin artması təhlükəsiz qida istehsalı ilə bağlı narahatlıqlar doğurur. Çünki istənilən ölkədə qida təhlükəsizliyi insan sağlamlığı baxımından ən vacib məsələlərdən biridir. Bu mövzuda aparılan tədqiqatların əksəriyyəti təhlükəsiz qida əldə etmək məsələlərinə yönəlib. Kənd təsərrüfatında orqanik əkinçilik təhlükəsiz qida əldə etməyin ən optimal yoludur.

Başqa sözlə desək, bu gün bəşəriyyətin başlıca problemləri ətraf mühit qida təhlükəsizliyidir. Bu iki problem demək olar ki, bir-birinə üzvü surətdə bağlıdır birinin həlli üçün digərinin həlli qaçılmazdır. Məsələn, biz ekoloji tarazlığı pozulan ondan dolayı müxtəlif problemlərlə üz-üzə qalan bir bölgədə heç bir halda təhlükəsiz qida istehsal edə bilmərik. Bunun üçün ilk növbədə ətraf mühit problemləri həll edilməli, ekoloji tarazlıq əldə olunmalıdır. Məsələn, Ukraynanın Çernobol şəhərində nəinki sağlam təhlükəsiz qida istehsal etmək, hətta bu şəhərə təhlükəsiz qidanı aparıb çatdırmaq belə, mümkün deyil. 1986- ildə Çernobol AES- baş verən qəza nəticəsində regonda şüalanma fonu birdən-birə yüz dəfədən çox yüksəlib insanlar ərazidən təcili köçrülüb. Qəzadan 35 il vaxt keçsə belə, hələ bu ərazilər insanların məskunlaşması üçün qadağan olunmuş zona sayılır. Çernobolda nəinki yaşamaq mümkün deyil, hətta, qəza zamanı istifadə edilən texnikanın istismarı belə zərərlidir. Çünki başqa ərazilərə daşınarkən, olduğu məkanın şüalanma fonunu 10 dəfələrlə yüksəldə bilər. Bu cür şüalanma fonu isə həm canlı, həm cansız təbiəti zəhərləyir digər regionlar üçün təhlükə mənbəyinə çevirir. Misal gətirdiyimiz bu fakt qəza nəticəsində baş verib, lakin müasir ətraf mühit problemləri yalnız bu cür irimiqyaslı fəlakətlər zamanı yaranmır. Demək olar ki, təbii fəlakətlər irimiqyaslı qəzalar zamanı yaranan ətraf mühit problemlərini barmaqla saymaq olar. Bir ki, bu cür irimiqyaslı fəlakətlərin səs-küyü bütün dünyaya yayılsa da, bəşəriyyəti günbəgün təhdid edən, sənayeləşmənin gətirdiyi ətraf mühit problemlərinin səsi belə çıxmır.

Dünyada neft sənayesinin inkişafı ilə bərabər dəniz, okean sularının torpaqların neft tullantıları ilə çirkləndirilməsi ətraf mühitə daha çox zərbə vurur, nəinki təbii fəlakətlər. Məsələn, BP şirkətinin bir quyusundan neft sızmasını bütün dünya həyəcanla izlədiyi halda, hər gün atılan milyonlarla ton tullantının taleyi heç kim maraqlanmır. Halbuki, BP neft sızması nəticəsində çirklənən ərazilərə dərhal bir neçə su təmizləyici qurğuları olan tankerlər cəlb etdi, dəniz sularına karbohidrogen yeyən bakteriyalar buraxdı s. Amma utilizasiya edilməyən, tullantı poliqonlarında onilliklərlə tüstülənən bərk məişət tullantıları barədə düşünən yoxdur. Düzdür, son illər Balaxanı bərk məişət tullantıları zavodunun tullantıların çeşidlənməsi məntəqəsinin istifadəyə verilməsi ilə Azərbaycanda problemi aradan qaldırılması istiqamətində işlərə bapşlanılıb. Buna baxmayaraq, Abşeron yarmadasında onlarla qeyri-qanuni tullantı poliqonları hələ tüstülənməkdə davam edir.  Belə bir mühitdə nəinki sağlam qida istehsal etmək, hətta sağlam qidanı saxlamaq belə, çox böyük çətirnliklər yaradır. Məsələn, alman istehsalçıları son zamanlar Azərbaycan üçün istehsal etdikləri qida məhsullarının istifadə müddətini qısaldıblar. Reklam etməmək üçün adını çəkmədiyimiz istehsalçı şirkətin baş meneceri deyir ki, daxili bazarda istifadə müddəti üç ay olan qida məhsulunun Azərbaycana digər MDB məkanına ixrac edilən partiyasının istifadə müddəti məhsul qablaşdırması üzərində iki ay göstərilir: "Ona görə ki, bu regionda ekoloji problemlər kifayət qədər çoxdur, ən əsası da hava çirklidir. Havanın çirkli olması isə məhsulun keyfiyyətinə daha çox təsir edən amillərdən biridir. Biz MDB məkanına ixrac etdiyimiz məhsullara daxili bazardakı kimi uzun istifadə müddəti vermək üçün məhsulun tərkibinə daha çox konservagen maddə vurmalıyıq ki, bu da normadan çox olanda birbaşa insan orqanizminə mənfi təsir edir. Bəzən sifarişçinin tələbi ilə qida məhsulunun tərkibinə onun ömrünü uzatmaq üçün konservagen maddələri normadan 10-15 faiz çox əlavə etdikdə, istehsalçı bu barədə məhsulun üzərində məlumat dərc edir. Həmin məlumat bölməsində konservagen norması maddənin faktiki miqdarı qeyd edilir ki, istehlakçının bundan xəbəri olsun. Ən azı Almaniya vətəndaşları buna dliqqət yetirəcək, çünki bu istiqamətdə ölkəmizin vətəndaş cəmiyyəti institutları kifayət qədər maarifləndirmə işi aparır". Belə hallar, yalnız alman şirkətlərinə xarakterik deyil, bütün Avropa şirkətləri transmilli korporasiyalar istehsal etdiyi qida məhsulunun tam tərkibini məhsulun üzərindəki informasiya mətnində açıqlayır.

 Geni modifikasiya edilmiş məhsullar

 (GMO) Avropada zərərli sayıldığından, məhsulun tərkibində GMO olub-olmadığı da həmin məlumatlarda öz əksini tapır. Əgər məhsulun tərkibində GMO varsa, onun ölkədə icazə verilən norması məhsulun tərkibində xüsusi çəkisi asan oxunaqlı olan həriflərlə göstərilir. Bütün bunlar isə heç istehsalçının istehlakçıya məhəbbətndən doğmur. Birincisi, bu məsələlər hüquqi-normativ aktlarla tənzimlənir, yəni qanunla istehsalçı bu məlumatları dürüst şəkildə məhsulun üzərində oxunaqlı mətinlə göstərməlidir, əks təqdirdə istehsalçı külli miqdarda cərimə edilir. Digər tərəfdən, bu cür neqativ hallara yol verən istehsalçı tezliklə müflis olur, çünki belə qeyri-dürüst istehsalçıdan istehlakçı - müştərilər imtina edirlər. Azərbaycanın daxilində istehsal edilən məhsulların üstündə demək olar ki, dürüst məlumat tapmaq mümkün deyil. Əslində isə bu cür ekoloji problemləri olan, havası normadan 5-7 dəfə çirkli olan regionda qida məhsullarının istifadə müddəti çox qısa olmalıdır. Bunun səbəbi isə istehsalçıya izah edilməlidir ki, sizin çirkləndirdiyiniz atmosfer şəraitində qida məhsullarının istifadə müddəti qısa olmalıdır. Qida məhsullarının istifadə müddətinin uzatmaq üçün ekoloji problemlər həll edilməlidir.  Hava, su torpaq qədər təmiz, şualanma fonu qədər aşağı olarsa, burada qida təhlükəsizliyini təmin etmək asanlaşar, həm qida məhsullarının saxlanma istifadə müddəti - qidanın təbii ömrü uzanar. Sağlam mühitdə sağlam qida istehsal edilməsi bununla qidanın ömrünün uzanması isə istehsalçıya daha çox gəlir gətirə, istehlakçıya isə sağlmalıq bəxş edə bilər. Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində qida məhsulları istehsalı ilə məşğul olan sahibkarlar öz məhsullarının ömrünü uzatmaq xatirinə ətraf mühit problemlərinin həllinə milyonlarla vəsait qoyur. Sahibkar heç bu vəsaiti qoyduğuna peşiman olmur, çünki onun məhsullarının ömrü tarazlı ekoloji şəraitdə daha uzunömürlü olur ki, bu da sahibkara ekoloji problemlərin aradan qaldırılmasına xərclədiyi vəsaitdən dəfələrlə çox gəlir gətirir. Hesab edirik ki, Azərbaycanda da təxminən buna uyğun bir model qurulmalıdır ki, sahibkarlar ekoloji problemlərin həllində maraqlı olsunlar bu sahəyə investisiya qoysunlar. Amma ölkəmizdə hələlik bu istiqamətdə vəziyyət olduqca acnacaqlıdır. Ölkənin qida istehsalçısı idxalçısı olan sahibkarların demək olar ki, hamısı inhisarçıların törəmə şirkətləri kimi fəaliyyət göstərir. Ona görə məhsulun yararlı ya yararsız olmasına əhəmiyyət verən yoxdur. İnhisarçılar istehlakçıya həm keyfiyyət, həm qiymət diqtə etməkdə davam edirlər. O üzdəndən ildən-ilə Azərbaycanda qida məhsullarının keyfiyyəti aşağı düşür qiymətləri sürətlə bahalaşır. Bazar iqtisadiyyatı modelində məhsul xidmətlərin keyfiyyətini qiymətini azad rəqabət tənzimləyir, azad rəqabət mühiti isə respublikamızda demək olar ki, mövcud deyil. Hətta, qida məhsullarının vaxtı keçdikdən sonra belə, saxta şəkildə istehlak tarixinin "uzadılması" hallarına da rast gəlmək olur. Bütün dünyada qida məhsulları canlı orqanizm kimi müəyyən müddətdən sonra "ölsə" , Azərbaycanda qida məhsulları ölümsüzləşdirilir. Bu cür neqativ hallar qonşu ölkələrdə istehsal edilən idxal edilən qida məhsullarının keyfiyyətinə daha çox təsir göstərir. Deməli, yuxarıda qeyd etdiyimiz modeli ölkəmizdə qurmaq üçün ilk növbədə inhisarçılıq aradan qaldırılmalı, rəqabət mühiti formalaşdırılmalıdır. Yalnız rəqabət mexanizmi işə düşdükdən sonra hüquqi-normativ aktları şəraitə uyğun olaraq dəyişdirib, sahibkarların ətraf mühit problemlərinin həllinə investisiya qoymağa sövq etmək olar.

Orqanik qida məhsulları ilə orqanik olmayan qida məhsulları arasındakı fərqi ondan ibarətdir ki, orqanik qida məhsulları təbii gübrələrlə yetişdirilir, alaq otları əkin sahələrindən təbii yolla çıxdaş edilir. Oraqnik bəslənmədə zərərvericilərə qarşı təbii üsullardan (quşlar, böcəklər, tələlər) təbiət mənşəli pestisidlərdən istifadə edilərək mübarizə aparılır.

Qeyri-orqanik məhsullar isə sintetik ya kimyəvi gübrələrlə yetişdirilir, alaq otları əkin sahələrindən kimyəvi herbisidlər vasitəsilə çıxdaş edilir, zərərvericilərə qarşı sintetik pestisidlərdən istifadə edilərək mübarizə aparılır.

Orqanik ət, süd, yumurta verən heyvanlara orqanik yem verilir, heyvan xəstəliklərinin qarşısını almaq üçün onların saxlandığı yerləri təmiz saxlamaq sağlam bəslənməni təmin etmək kimi təbii üsullardan istifadə olunur, heyvanlar mütləq açıq havaya çıxarılır.

Orqanik olmayan ət, süd, yumurta verən heyvanlara daha sürətlə böyümələri üçün süni zənginləşdirilmiş yem verilir, onlarda xəstəliklərinin qarşısını almaq üçün antibiotiklər dərmanlardan istifadə olunur, heyvanların açıq havaya çıxışı vacib sayılmır.

 “Paralelin
Araşdırma
Qrupu 

Yazı  Azərbaycan
Respublikası
Medianın İnkişafı
Agentliyinin
maliyyə dəstəyi ilə çap olunub

0.3524649143219