Sovet rejiminin "xalqlar dostluğu" ideyası müsbət nəticələrini cəmiyyətdə təsdiq edə bilmədi

Multikulturalizmin fəlsəfəsi mədəniyyətdə, insanların şüurunda rasionallığın təsdiqinə can atmasıdır

Bu, tarixi bir faktdır ki, təxminən otuzbeş il əvvəl, yəni sovet rejiminin hələ mövcud olduğu bir zamanda, dünya sanki iki qütbə bölünmüşdü. İmperialist- Avropa və Amerika demokratiyasını qəbul edən və yaşadan tərəf və SSRİ-nin yanında olan sosialist düşərgəsi. Qeyd etmək lazımdır ki, o zaman bu iki qüvvə bir-birini məhv etmək üçün bütün resurslarını işə salmışdı. Bununla belə, həm də anlayırdılar ki, bu qarşıdurma böyük fəlakətlərə, hətta sivilizasiyanın məhvinə səbəb ola bilər.

Sosialist düşərgəsinin və ona qarşı çıxış edənlərin tolerantlıq və multikulturalizm anlayışına münasibətləri çox fərqli idi. Sovet ideologiyası "xalqlar dostluğu" tezisinə uyğun olaraq yekcins bir "sovet xalqı"nı formalaşdırmaq prinsipini ortaya qoyduğu bir zamanda, Amerikada və Avropanın bir çox dövlətlərində əsas prinsip kimi insan haqları və demokratiya önə çəkilirdi. Bu dövrdə hələ tolerantlığa və multikulturalizmə, sadəcə olaraq demokratiyanın bir təzahürü kimi baxılırdı.

SSRİ-nin süqutu, onu deməyə əsas verdi ki, bu ərazidə məskunlaşan xalqlar arasında mövcud olan dostluq heç də tolerantlıq prinsiplərinə əsaslanmır və sadəcə olaraq totalitar sovet rejiminin yaratdığı süni görüntüdən başqa bir şey deyilmiş. Biz 80-cı illərin sonu, 90-cı illərin əvvəlində bunun canlı şahidləri olduq. Pribaltika respublikalarında baş qaldıran millətçilik hərəkatı, Orta Asiya respublikalarında eyni dinə mənsub xalqların bir-birilərinə qənim kəsilməsi, Tiflis hadisələri və nəhayət, Sovet rejiminin Azərbaycan xalqına qarşı törətdiyi vəhşiliklər onu deməyə əsas verdi ki, "xalqlar dostluğu" idey-         ası nə qədər cəlbedici görünsə də, öz müsbət nəticələrini cəmiyyətdə təsdiq edə bilməyib.

Çünki zor gücünə həyata keçirilən eyniləşdirmə-sovetləşdirmə, azacıq imkan yaranan kimi, millətlər və dinlər arasındakı fərqi ortaya qoydu.

Bu həm də ona görə qəbul olunmadı ki, xalqların zorla assimilyasiyasını özündə ehtiva edirdi.

Bu gün dünyada baş verən bir çox münaqişələrin də kökündə əsasən milli və dini anlaşılmazlıqlar, daha aydın şəkildə ifadə etsək, multikulturalizm və tolerantlığın düzgün anlaşılmaması durur.

Bu səbəbdən də son zamanlar istər KİV-də, istərsə də elmi tədqiqiatlarda çox geniş istifadə edilən multikulturalizm anlayışı dünyada əsas müzakirə mövzusuna çevrilib. Amerikalı alim və filosof Samuel Xontinqton qeyd edir ki, multikulturalizm prinsip etibarilə, həm nəzəriyyə, həm təcrübə, həm tarix və nəhayət, həm də siyasətdir. Yəni milli mədəniyyət həmişə tarixi nəticədir. İstənilən müxtəlif mədəniyyətin məcmusudur. Diğər tərəfdən müasir dünya özü multikulturaldır, onu konkret bir mədəniyyətə aid etmək mümkün deyil: "Qloballaşma şəraitində bu anlayışın aktuallığı elə bir yüksək həddə çatır ki, indi dünya qarşısında artıq belə bir dilemma mövcuddur: multikulturalizm, yaxud arxaikləşdirmə və mədəniyyətlərin toqquşması ".

Buradan belə bir nəticə çıxır ki, multikulturalizm anlayışının aktuallığı onun tədqiqatının zəruriliyini qaçılmaz edir. Bu baxımdan müasir Azərbaycanda multikulturalizm problemləri filosofların, mədəniyyətşünasların, politoloqların və digərlərinin diqqətini cəlb edir. Multikulturalizm problematikasının aktuallığı anlayışı bizim üçün müəyyən dərəcədə onunla izah olunur ki, biz onun dövlətlərarası münasibətlərdə kəskinliyi ilə hələ 80-ci illərin sonlarında gördük. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, Sovet İttifaqında baş qaldıran millətlərarası münaqişələr göstərdi ki, burada millətlərarası münasibətlərdə heç də hər şey yaxşı deyil, beynəlmiləlçilik ideologiyası bu problemlərin həlli üçün kifayət etmir. Aydın oldu ki, millətlərarası münasibətlər təkcə şaquli münasibətlərə yönəlmir və ictimai şüur millətlərarası münasibətlərin inkişaf prosesinə öz təsirini göstərir.

Hələ o zaman Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında bu problemlərin bu və digər dərəcədə araşdırmasına başlanılıb və müəyyən təcrübə əldə olunub. Bu gün bir çox dünya ölkələrindən olan araşdırmaçılar həmin təcrübələrə ciddi maraq göstərirlər. Bununla da, multikulturalizm və onun milli mədəniyyətin inkişafında rolu, mədəniyyətlərin dialoqu mövzusunda çox sayda məqalələr ortaya qoyuldu.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan filosofları da Rusiya Elmlər Akademiyası Fəlsəfə İnstitutundan olan həmkarları ilə multikulturalizm məsələlərinin həllinin dərk edilməsi, mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsi və digər mövzularda müntəzəm şəkildə birgə tədqiqatlar, diskussiya və müzakirələr aparırlar.

Məlumdur ki, multikulturalizmin tədqiqi ilk növbədə kompleks, inzibati yanaşma tələb edir və məsələ təkcə onda deyil ki, o, siyasi, beynəlxalq iqtisadi-hüquqi, etik və digər aspektlərə malikdir. Hər bir mədəniyyət problemi, həm də inzibati əhəmiyyət daşıyır.

Çünki multikulturalizmə aid hər bir yanaşma, filosofları müasir dünyada fəlsəfənin üstün məqsədi haqda eyniliyin dərk edilməsi, qiymətləndirməsi, milli eyniliyin olması, bu eyniliyin dəyişməsinin səbəbi və dərəcəsi kimi məsələlər üzərində yenidən düşünməyə vadar edir.

Eyni zamanda, bu sualın araşdırılmasına dair fəlsəfi aspektlər böyüməkdə olan nəslin tərbiyəsində digər mədəniyyətlərin nümayəndələrinə hörmətin, digər mədəniyyətlərin xüsusiyyətlərinin dərk olunmasında zərurətin, ideoloji kontekstin aktuallığını azaltmır.

Burada biz Qərb fəlsəfəsində multikulturalizm məsələlərinin dərkində çoxlu əlavələrin olduğuna diqqət çəkmək istərdik və bizim bunları dərk etməyimiz lazımdır. Burada söhbət ilk növbədə XX əsrin II yarısının fəlsəfəsi haqqında, Y.Xabermas və milli dövlət və modernlə əlaqədar onun fikirlərindən, həmçinin fransız xalqının təşəkkül tapması, fransız mədəniyyətində digər mədəniyyətlərin əhəmiyyətini əsaslandıran M.Fukodan gedir. Bu baxımdan fransız  və almanların tarixdə yekdil etnos qurumunun bir neçə milli mədəniyyətin formalaşmasına təkan verməsi, eləcə də XIX əsrin sonlarında Fransa yəhudilərinin Fransa vətəndaşı sayılması çox maraqlı faktdır. Başqa sözlə desək, milli eyniliyin təşəkkül problemi bu və ya digər millətə mənsub olanların düşüncəsindəki dəyişiklik prosesini özündə ehtiva edir. Yəni etnos və millət anlayışı fərqli olsa belə, vətəndaşlıq təkcə siyasi-hüquqi anlayış deyil, o həm də özündə mədəni, dini, etnik fərqləri birləşdirir.

Müasir dövrümüzün qloballaşma prosesləri mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqələri məsələlərinə də yeni çalarlar daxil etdi və eyni zamanda onları sərtləşdirdi. Məsələn, Y.F.Fukuyama hesab edirdi ki, demokratiya "tarixin sonuna" gətirib çıxaracaq,  ideoloji qarşıdurmalar dövrü başa çatacaq. Əslində isə ideoloji qarşıdurmalar, dövlətlərarası münaqişələr bütün dünyanı əhatə etdi. Bu gün yeni imperializmdən və yeni millətçilikdən əbəs yerə bəhs etmirlər. Fransada ərəb mənşəli fransızlardan, Rusiyada "qafqazlılardan" narazılıqlar artıb, Ermənistan isə nəyin bahasına olursa-olsun, "öz mədəniyyətinin və qanının  təmizliyini" qorumağa çalışır.

Qeyd etmək lazımdır ki, multikulturalizmin tədqiqatçıları iki vacib şəraiti nəzərdə tutur: etnokulturologiya və etnopolitologiyanın təmin etdiyi konkret sosioloji tədqiqatlar və statistika. Lakin konkret göstəricilər öz növbəsində anlayışların məzmununun tədqiqinə imkan verən fəlsəfi yanaşmanın spesifikliyini şərtləndirir (yeni metafizika). Bu kontekstdə fəlsəfənin germenevtik funksiyalarını yada salmaq yerinə düşər. Çünki müqayisəli təhlil təkcə əlamətlərin müqayisəsinə yönəlmir. Belə ki, multikulturalizmin digər ölkələrdə və mədəniyyətlərdə necə qavranıldığından, reallıq qazanmasından çıxış edərək müqayisə aparmaq lazımdır.

Belə ki, müasir multikulturalizmin spesifikasını, onun mümkün inkişaf tendensiyasını və qloballaşma şəraitində kütləvi şüura təsirini öyrənmək üçün onu yanaşı gedən üç proses kimi qəbul etmək vacibdir. Çünki müxtəlif mədəniyyətlərdə müxtəlif tezliklə dini, etnik və fərdilik arasındakı ierarxiya pozulur və cəmiyyət bu proseslərə yalnız kütləvi şüurda təzyiq göstərə bilər. Onları tədqiq etməkdən ötrü müasir ictimai elm, ekspert zəmanəti və idarəedici qərarlar lazımdır.

Bu da inkaredilməz faktdır ki, multikulturalizm mədəniyyətlərin dialoqudur, lakin bu dialoq cəmiyyətin daxilində də, submədəniyyətlər və mədəniyyətlər arasında da gedir. Ölkəmizdə digər submədəniyyətləri özündə birləşdirən mədəniyyəti qəbul etmək ənənəsi ta qədim zamanlardan mövcud olub. Buna görə də kütləvi şüurda multikulturalizmə münasibət bütün zamanlarda pozitiv olub. Bununla belə, digər cəmiyyətlərin bizə münasibətində müəyyən inamsızlıq da yox deyil. Müasir informasiya texnologiyalarına dərindən yiyələnmək "mozaik şüur" adlanan anlayışı genişləndirir, halbuki universal şeylər getdikcə daha çox arxaikləşir.

Dünyada gedən qloballaşma proseslərini tətqiq edən sosioloqlar çox vaxt bir insanda bir neçə bənzərliyi müəyyən edirlər: etnik, dini, peşəkar, cinsi və s. Onların hər biri konkret bir məqamda əsas kimi qəbul oluna, sonra isə onu digəri ilə əvəz edə bilər. Bir çox sosioloji tədqiqatlar göstərir ki, son zamanlar diasporlarda etniklik, vətəndaşlıq, dini etniklik, ruhani diaspora anlayışları meydana gəlib.

Sonda onu da qeyd etmək lazımdır ki, multikulturalizmin həm empirizmə, həm nəzəriyyəyə, həm də fəlsəfəyə ehtiyacı var. Multikulturalizm fəlsəfə olaraq mədəniyyətdə, insanların şüurunda rasionallığın təsdiqinə can atmalı, bu anlayışı müxtəlif mədəniyyətlərlə müqayisə edib genişləndirməklə humanizm ideallarını təsdiq etməlidir.

 Bütün söylənilənlər, bir həqiqəti inkar edə bilmir ki, biz yaşadığımız sivilizasiyanı özümüz qorumalıyıq, bunun üçün isə qarşılıqlı dialoq və anlaşma ən əsas şərtlərdən biridir. Sadəcə olaraq, multikulturalizmin iflasa uğradığını iddia etməklə, bu həqiqətdən kənarda qalmaq mümkün deyil. 

“Paralel”in
Araşdırma Qrupu
Yazı Azərbaycan
Respublikasının
Prezidenti yanında
KİV-ə Dövlət Dəstəyi
Fondunun maliyyə
dəstəyi ilə çap olunub

0.10390114784241